Biedni Polacy patrzą na getto

Biedni Polacy patrzą na getto
Prof. Jan Błoński
„Tygodnik Powszechny” nr 2/1987
Czesław Miłosz wypowiedział kilkakrotnie osobliwe słowa o obowiązku oczyszczenia, który
ciąży na polskiej poezji. Oczyszczenia rodzinnej ziemi, która jest – przytaczam – “obciążona,
skrwawiona, zbezczeszczona”. Obciążać może tylko krew cudza. Krew własna, krew ofiary
podsyca wspomnienie, budzi żal, litość, szacunek. Domaga się pamięci, modlitwy,
sprawiedliwości. Pozwala także na przebaczenie, chociaż przebaczenie to nie przychodzi
łatwo. Inaczej już z krwią cudzą, ale przelaną w sprawiedliwej walce. Mamy prawo do obrony
koniecznej, ale to prawo już jest ustępstwem, Chrystus kazał Piotrowi schować miecz…
Zapewne więc każda przelana krew domaga się refleksji i pokuty, nie można jednak
powiedzieć, aby każda obciążała, bezcześciła ziemię.
Miłosz nie myśli ani o krwi rodzimej, ani o krwi najezdników. Jasne, że myśli o krwi
żydowskiej, o ludobójstwie, którego naród polski nie jest winien, ale które dokonało się na
naszej ziemi i tę ziemię jakoś na wiek wieków naznaczyło. Poezja, literatura – albo ogólniej,
pamięć, zbiorowa świadomość – nie może o tym krwawym i ohydnym znaku zapomnieć. Nie
może zachować się tak, jakby go nie było… Słychać jednak czasem głosy (zwłaszcza młode),
których ten znak nie porusza. Odrzucamy przecie – powiadają – zasadę odpowiedzialności
zbiorowej… Jeśli tak, nie musimy wracać do spraw zapadłych nieodwracalnie w przeszłość.
Dość będzie, jeśli zbrodnię potępimy in toto, jak potępiamy wszelką krzywdę, wszelką
nikczemność. Odpowiem tak: kraj ojczysty nie jest hotelem, w którym dość sprzątnąć brudy
po przypadkowych gościach. Zbudowany jest przede wszystkim z pamięci, inaczej mówiąc,
jesteśmy sobą tylko dzięki pamięci o przeszłości. Tą przeszłością nie możemy dowolnie
rozporządzać, chociaż – jako jednostki – nie jesteśmy za tę przeszłość bezpośrednio
odpowiedzialni. Musimy nosić ją w sobie, chociaż bywa to przykre czy bolesne. I winniśmy
dążyć do tego, aby ją oczyścić.
Ale jak? Oczyścić pole Kaina to – najpierw – pamiętać o Ablu. Ów Abel nie był sam, mieszkał w
naszym domu (na naszej ziemi), a więc we wspólnym domu na wspólnej ziemi. Krew została
na ścianach, wsiąkła w ziemię czy chcemy, czy nie. Wsiąkła w naszą pamięć; w nas samych.
Więc nas samych musimy oczyścić, czyli zobaczyć siebie w prawdzie. Bez tego dom, ziemia,
my sami pozostaniemy zbrukani. Taki jest sens słów poety, jeżeli je dobrze rozumiem. Tak w
każdym razie widzi on swój obowiązek, wzywając niejako nas wszystkich, abyśmy także
swego obowiązku dopełnili.
Jak to jest trudne, dowodzi znany bardzo wiersz Miłosza, Campo di Fiori. Opowiada o
karuzeli, którą – chciał traf, ale jaki to znaczący, osobliwy traf – zmontowano w Warszawie, na
placu Krasińskich, tuz przed wybuchem powstania w getcie. Gdy zaczęły się walki,
karuzelowy interes nie przestał funkcjonować, gromadził dalej dzieci, młodzież, gapiów.
Czasem wiatr z domów płonących
Przynosił czarne latawce,
Łapali płatki w powietrzu
Jadący na karuzeli.
Rozwiewał suknie dziewczynom
Ten wiatr od domów płonących,
Śmiały się tłumy wesołe
W czas pięknej warszawskiej niedzieli.
Miłosz porównuje “wesołe tłumy” z rzymskimi przekupniami, którzy – w chwilę po spaleniu
Giordana Bruna – powrócili do swoich zajęć, ciesząc się “różowymi owocami morza”,
“koszami oliwek i cytryn”. I kończy refleksją o “samotności ginących”, której sprzeciwia się
“słowo poety”. Tylko tak może ono – zdaje się mówić – “ocalić” to, co można jeszcze ocalić,
ocalając zaś, oczyszcza naszą pamięć buntem przeciwko mijaniu i “zapomnieniu”, co rośnie
“Nim jeszcze płomień przygasnął”.
Wspomnienie i westchnienie nie uwalnia jednak od obrazu stosu na targu czy karuzeli na
grobie. Dowodem dalsze dzieje wiersza, który był często tłumaczony i przytaczany.
Rozumiano go nieraz jako oskarżenie. Przełożony na przykład na hebrajski, zdać się może
dowodem na wrogą obojętność wobec zagłady getta… Po latach Miłosz zastanawia się, “czy
rzeczywiście taka była wtedy ulica warszawska. I była, i nie była. Była, bo w okolicach getta
kręciły się karuzele i nie była, bo w innych momentach, w innych okolicach Warszawa była
inna, więc nie chodzi o jakieś oskarżanie”. Wiersz – powiada – jest “publicystyczny”, czyli
nadto jednoznaczny, za łatwo pozwala wyciągać wnioski. Coś upraszcza, upraszczając zaś,
uspokaja… Gorzej: poeta odkrywa, że napisał wiersz “bardzo niemoralny”. Dlaczego? Bo –
cytuję – “pisany o umieraniu z pozycji obserwatora”. I rzeczywiście: tak jest ten wiersz
napisany, że ten, który mówi – czyli poeta – wychodzi obronną ręką. Jedni umierają, drudzy
się bawią, on zaś “wznieca bunt” swoim słowem i odchodzi, zadowolony, że piękny wiersz
napisał… Czuje więc po latach, że się za łatwo wykręcił. W zestawieniu z “horrorem”, jak
mówi, pisanie okazuje się “niemoralne”: Campo di Fiori nie zdołało pokonać “konfliktu życia
ze sztuką”. Miłosz dodaje więc na usprawiedliwienie, że wiersz powstał “jako zwyczajny
odruch ludzki wiosną 1943 roku” i oczywiście, zgodzimy się chętnie, że był to piękny,
szlachetny odruch. W tę okropną Wielkanoc uratował on – jak ktoś ładnie napisał – “honor
ludzkiej poezji”. Ale razem z poetą czujemy, że ostatnie słowo nie zostało powiedziane.
Może te poetyckie udręki pomogą nam zrozumieć, dlaczego nie możemy sobie poradzić z
rozważeniem całej żydowsko-polskiej przeszłości. Porzucę więc teraz literaturę i odwołam się
do osobistego doświadczenia.
A właściwie nie całkiem osobistego, bo każdy chyba, kto był za granicą, powiedzmy, na
zachodzie Europy, usłyszał pytanie, czy Polacy są antysemitami? Albo wyraźniej: dlaczego
Polacy są antysemitami? Ja sam słyszałem to pytanie tyle razy, i tyle razy wdawałem się w
wyjaśnienia, że mógłbym chyba ze dwadzieścia takich rozmów schematycznie streścić. Czy
Polacy są antysemitami? – Dlaczego pan tak stawia pytanie? Bywają Polacy antysemici,
bywają filosemici, bywają tacy, których to nic nie obchodzi, i takich właśnie jest coraz więcej.
– Oczywiście, są rozmaici Polacy, ale ja pytam o większość społeczeństwa. Polacy zawsze
uchodzili za antysemitów, nie może to być przypadek? – Jak to zawsze? Przecież wtedy, kiedy
Anglia, Francja, Hiszpania wygnały Żydów, właśnie w Polsce znaleźli schronienie! – Zapewne,
ale to było dawno, w średniowieczu, wtedy Żydami pogardzano wszędzie, ale od połowy
osiemnastego wieku, w nowożytnej Europie, zawsze były z polską nietolerancją kłopoty – Ale
przecie od końca osiemnastego wieku żadnej Polski nie było! – Było jednak polskie
społeczeństwo, w którym Żydzi nie mogli sobie znaleźć miejsca, dlaczego? – Byliśmy w
niewoli, musieliśmy myśleć przede wszystkim o sobie – Właśnie. Dlaczego nie myśleliście o
sobie razem z Żydami? – Za wielu ich było. Nie mieliśmy szkół, sądów, urzędów. Żydzi nie
mówili nawet po polsku. Woleli uczyć się niemieckiego, rosyjskiego… Ale światli ludzie
namawiali do asymilacji, starali się zbliżyć Żydów do Polaków! – Czemu nie odwrotnie? Czy
Żydzi nie mogli zostać Żydami? Urządzaliście pogromy, nie wiadomo dlaczego? – pierwsze
pogromy miały miejsce na Ukrainie, sprowokowała je carska policja…
I dalej:
– Kiedy odzyskaliście niepodległość, los Żydów wcale się nie polepszył. Przeciwnie,
antysemityzm stawał się coraz jadowitszy… – W dwadzieścia lat nie można przerobić
społeczeństwa, a poza tym, czy w całej Europie nie było podobnie? Po pierwszej wojnie
przyjęliśmy wielu Żydów z Rosji, po 1934 roku – z Niemiec… – Może to i prawda, ale
traktowaliście Żydów jako obywateli drugiej kategorii. A w czasie wojny uchroniliście bardzo
niewielu – Jest w Izraelu miejsce pamięci ludzi, którzy ratowali Żydów, trzydzieści procent
nazwisk to Polacy. – Ale procent ocalonych Żydów był w Polsce niski, najniższy w Europie w
stosunku do całej ludności kraju – W 1942 roku, w Warszawie, na ośmiu Polaków było w
mieście czterech Żydów. Jak ośmiu może ukryć czterech? – Właśnie Polacy rozpoznawali
Żydów i wydawali ich Niemcom. Albo policji, która przecież była polska… – W każdym
społeczeństwie jest kilka procent ludzi bez sumienia. Pan nie ma pojęcia, czym była okupacja
niemiecka w Polsce. Za ukrywanie jednego Żyda rozstrzeliwano całe rodziny, z dziećmi
włącznie. – Owszem, tak było, ale za konspirację także strasznie karano, a wszyscy podobno
konspirowali. Żydzie nie chcieli pozostać w Polsce… – Trudno im było żyć wśród wspomnień. –
Trudno im było żyć wśród Polaków, którzy nie chcieli im zwracać sklepów, mieszkań, grozili,
zabijali, nie słyszał pan o pogromach, w Krakowie, w Kielcach? – Pogrom w Kielcach był
prowokacją polityczną – No to co? Prowokacja, jeśli była, to znalazła posłuch. Dziesięć tysięcy
prowokatorów? – Żydzi ginęli nieraz nie za to, że byli Żydami, ale za to, że byli komunistami. –
A w 1968 roku, czy dlatego opuszczali Polskę, że byli komunistami?
I tak do końca czy też raczej, bez końca. Dyskusje historyków wyglądają bardzo podobnie.
Powracają – dokładniej udokumentowane – te same opinie i zdarzenia, które starałem się
zebrać w mojej (na wpół) wyimaginowanej rozmowie. Istnieje o tych sprawach ogromna
literatura, pamiętnikarska i historyczna, o której mamy w Polsce bardzo blade pojęcie…
Tymczasem powinniśmy ją znać, choćby dlatego, że mówi także o nas. Jest w niej znaczny
rozrzut stanowisk i wniosków. Trafiają się książki, których autorzy nie kryją, że powoduje
nami nienawiść. Lekceważyć ich nie wolno. Zrodziły się przecież z osobistych przeżyć, których
autentyczności nie sposób podawać w wątpliwość. A poza tym – czy w naszym
piśmiennictwie nie roi się od wypowiedzi, pełnych obłąkanej wręcz nienawiści do Żydów?
Jest także sporo książek ostrożnych i – o ile możliwe – obiektywnych. Przypominają one
starannie mentalne i materialne uwarunkowania polsko-żydowskiego współżycia.
Uwzględniają niewyobrażalne dziś niemal natężenie okupacyjnego terroru, który
spowodował moralne zdziczenie społeczności – nie tylko polskiej… Przyjmują milcząco we
wnioskach, że do nieszczęść środkowej Europy nie można przykładać miar, powiedzmy,
angielskich. Gdy wali się niebo, nawet kopniak może być dowodem litości i współczucia…
Prawda pozostaje jednak i trudna do ustalenia, i trudna do przyjęcia. Przysłuchiwałem się
przed dwoma laty dyskusji zagranicznych i polskich specjalistów i muszę powiedzieć, że było
to bardzo ciężkie przeżycie. Dla nas i także, jak sądzę, dla Żydów. Do uzgodnienia stanowisk
było oczywiście daleko. Ale też nie jest ono celem takich konferencji. Myślałem ciągle o tym,
co nie zostało tam powiedziane i co właściwie sprawia, że dyskusje – przyjacielskie na ogół –
łączyły się dla wszystkich z przykrością i cierpieniem. Potem doszedłem do wniosku, że było
to właśnie poczucie skażenia, zbrukania, zbezczeszczenia, o jakim mówił Miłosz.
Dlatego pozwolę sobie jeszcze raz wrócić do poety. W 1943 roku Miłosz napisał inny jeszcze
wiersz o zburzeniu getta. Jest on mniej jednoznaczny, może nawet trudny do zrozumienia?
Zaczyna się od obrazu niszczenia:
Rozpoczyna się rozdzieranie, deptanie
jedwabiu,
Rozpoczyna się tłuczenie szkła
Drzewa, miedzi, niklu, srebra, pian
Gipsowych, blach, strun, trąbek, liści,
kul, kryształów –
aż:
Wali się w ogniu dach, ściana i żar
ogarnia fundament.
Jest już tylko piaszczysta, zdeptana,
z jednym drzewem bez liści –
Ziemia.
Zburzone zostało miasto, została ziemia, pełna skorup i odpadków. Pełna także ciał ludzkich.
I w tej ziemi czy raczej pod ziemią
Powoli, drążąc tunel, posuwa się
strażnik-kret
Z małą czerwoną latarką przypiętą
na czole.
Dotyka ciał pogrzebanych, liczy,
przedziera się dalej,
Rozróżnia ludzki popiół po tęczującym
oparze.
Popiół każdego człowieka po innej
barwie tęczy.
Kim jest ten kret, trudno powiedzieć. Jest strażnikiem, może strażnikiem pogrzebanych? Ma
latarkę, a zatem widzi, widzi w każdym razie lepiej niż umarli. A wśród tych umarłych
znajduje się jakby także sam poeta, czy też raczej ten, który wiersz wypowiada. I on tam leży,
i boi się. Boi się kreta. Osobliwy, zdumiewający obraz.
Boję się, tak się boję strażnika-kreta.
Jego powieka obrzmiała jak u
patriarchy,
Który siadywał dużo w blasku świec,
Czytając wielką księgę gatunku.
A zatem ten kret ma rysy Żyda, ślęczącego nad Talmudem czy Biblią. Chyba Biblią, bo ona
raczej zasługuje na nazwę “wielkiej księgi gatunku”, ludzkiego oczywiście.
Cóż powiem mu ja, Żyd Nowego
Testamentu,
Czekający od dwu tysięcy lat na
powrót Jezusa?
Moje rozbite ciało wyda mnie jego
spojrzeniu
I policzy mnie między pomocników
śmierci
Nieobrzezanych.
Straszny to wiersz, bo pełen lęku. Ale są w nim jakby dwa strachy. Jeden, to strach przed
śmiercią, dokładnie przed pogrzebaniem żywcem, co przecie zdarzyło się tylu ludziom,
zasypanym w podziemiach, także w piwnicach getta. Ale w tym pierwszym strachu jest drugi
strach, strach przed strażnikiem-kretem. Ten kret posuwa się pod ziemią, ale także jakby –
poniżej naszej świadomości. To poczucie winy, do jakiej nie chcemy się przyznać. Pogrzebany
pod ruinami między zwłokami Żydów, “nieobrzezany” boi się, że zostanie policzony przez
morderców. Więc lęk przed potępieniem, lęk piekielny! Lęk nie-Żyda, który patrzy na walące
się getto. Wyobraża sobie, że mógłby tu – przypadkiem – także zginąć, i wtedy w oczach
kreta, co umie rozróżnić popioły, wyda się “pomocnikiem śmierci”. I rzeczywiście, wiersz nosi
tytuł Biedny chrześcijanin patrzy na getto. A zatem jest w tym chrześcijaninie lęk przed
losem, jaki spotkał Żydów, ale jest także – stłumiony, zaszyfrowany przez niego samego – lęk
przed tym, że zostanie potępiony. Potępiony przez kogo? Przez ludzi? Nie, ludzi już nie ma.
To kret go potępia, a raczej może potępić, ten kret, który dobrze widzi i zna “księgę
gatunku”. Własne moralne sumienie potępia (może potępić) biednego chrześcijanina. I on
chciałby się przed tym kretem-sumieniem ukryć, bo nie wie, co mu powiedzieć.
Miłosz, zapytany, co czy kogo ten kret oznacza, uchylił się od odpowiedzi. Odparł, że napisał
wiersz spontanicznie, nie zaś “programowo”. Jeśli tak, tym lepiej, wiersz byłby bezpośrednim
wyrazem grozy, która – jak to bywa we śnie i także w sztuce – wyłania z siebie obrazy.
Unaocznia to, co nie w pełni zrozumiane, to co było, a może jeszcze jest, w ludziach,
zapewne także w poecie, ale w niejasnym, zamazanym, przytłumionym kształcie. Wczytując
się w taki wiersz, lepiej siebie rozumiemy, bo to, co niejasne, oglądamy jakby przed nami. Ja
Biednego chrześcijanina trochę – jak każdy czytelnik – uzupełniłem, skomentowałem. Myślę
jednak, że nie jestem bardzo daleko od odczuć poety.
Ale nie tylko poety. Wracam teraz do fikcyjnej rozmowy. Jest ona – trochę uproszczonym –
streszczeniem dziesiątków sporów i polemik. Co w niej uderza? W odpowiedziach mego
syntetycznego Polaka rozpoznać można ten właśnie lęk, który odzywa się w Biednym
chrześcijaninie. Lęk, aby nie zostać policzonym między pomocników śmierci. Tak on okropny,
że czynimy wszystko, aby go oddalić, aby nie dopuścić nawet do jego wyjawienia. Czytamy
czy słuchamy rozważań o żydowsko-polskiej przeszłości i kiedy tylko dojdzie do nas
zdarzenie, fakt, który nie najlepiej o nas świadczy, gorączkowo staramy się go pomniejszyć,
wytłumaczyć, zbagatelizować. Nie jest nawet tak, abyśmy go chcieli ukryć czy zaprzeczyć, że
miał miejsce. Czujemy przecież, że nie wszystko było w porządku. Jakże zresztą mogłoby być
w porządku? Współżycie społeczności – jak współżycie jednostek – nigdy nie jest bez skazy.
Cóż dopiero takie burzliwe, nieszczęśliwe współżycie. Nie umiemy jednak rozmawiać o nim
spokojnie. Dlatego, że – świadomie czy nieświadomie – boimy się oskarżenia. Boimy się, że
odezwie się strażnik-kret i powie, zajrzawszy w swoją księgę: ach, wyście także służyli
śmierci? I wyście pomagali zabijać? Albo przynajmniej: patrzyliście spokojnie na żydowską
śmierć?
Pomyślmy jednak uczciwie: takie pytanie musi paść. Musi je zadać każdy, kto rozmyśla nad
polsko-żydowską przeszłością, niezależnie od odpowiedzi, jakiej udzieli. Ale my – świadomie
czy nieświadomie – nie chcemy, aby to pytanie padło. Odsuwamy je od siebie jako
niemożliwe, skandaliczne. Przecieśmy nie stanęli po stronie morderców. Przecież sami
byliśmy następni w kolejce do pieca. Przecież – nie najlepiej, ale jednak – jakoś z tymi Żydami
współżyliśmy, oni zaś także nie byli w naszych sporach bez winy. Więc stale musimy o tym
wszystkim przypominać. Bo co o nas inni pomyślą? Jak my sami będziemy o sobie myśleć?
Jakże to będzie z dobrym imieniem naszego kraju, naszego społeczeństwa?… Ta troska o
“dobre imię” jest stale obecna w prywatnych – a bardziej jeszcze w publicznych –
wypowiedziach. Inaczej mówiąc, rozważając przeszłość, chcemy z tych rozważań wyciągnąć
moralny zysk. Nawet wtedy, kiedy potępiamy, chcemy sami stanąć ponad – czy poza –
potępieniem. Chcemy znaleźć się absolutnie poza oskarżeniem, chcemy być zupełnie czyści.
Chcemy być także – i tylko – ofiarami… Ta troska jest wszakże podszyta lękiem – jak w wierszu
Miłosza – i ten lęk wypacza, zniekształca nasze myślenie o przeszłości. Co też od razu
wyczuwają nasi rozmówcy… Nie chcemy mieć nic wspólnego z okropnością. Czujemy jednak,
że kala nas ona jakoś, “bezcześci”. Dlatego wolimy o tym wszystkim nie mówić. Albo mówimy
tylko po to, aby odeprzeć oskarżenie. Oskarżenie, które nieczęsto pada, ale wisi niejako w
powietrzu.
Czy możemy się go wyzbyć? Czy możemy mu zapobiec? Ja myślę, że nie, bo ono jest – na
dobrą sprawę – w nas samych. To my sami boimy się kreta, który drąży sumienia. I myślę
także, ze go nie odpędzimy. A przynajmniej nie odpędzimy go, zapominając o przeszłości
albo przyjmując wobec niej postawę obronną. Musimy całkiem szczerze, całkiem uczciwie
stanąć wobec pytania o współodpowiedzialność. Nie ma co ukrywać: to jest jedno z
najboleśniejszych pytań, przed którym możemy stanąć. Myślę jednak, że powinniśmy je
koniecznie rozważyć.
Przed tym pytaniem my – jako Polacy – nie stoimy sami. I to może nam pomóc. Nie dlatego,
że raźniej bić się w piersi gromadnie. Że rozłożymy tak naszą winę, że się ta wina niejako
pomniejszy… Raczej dlatego, że lepiej będziemy ją mogli zrozumieć. Zrozumieć zarówno
naszą winę, jak to, dlaczego przed nią uciekamy. Czytaliśmy niedawno o wizycie, którą Ojciec
Święty złożył w rzymskiej synagodze. Znamy też kościelne dokumenty, gdzie – już za czasów
Jana XXIII – rozważono ponownie i miejmy nadzieję, ostatecznie stosunek chrześcijan do
Żydów, albo raczej: chrześcijaństwa do judaizmu. W tym przemówieniu i w tych
dokumentach od razu uderza jedno. Nie zajmują się one wyważaniem win ani roztrząsaniem
przyczyn (społecznych, ekonomicznych, intelektualnych czy Bóg wie jakich), które sprawiły,
że chrześcijanie patrzyli na Żydów jak na wrogów, szkodników czy natrętów. Jest natomiast
jasno powiedziane: chrześcijanie (i Kościół) się mylili. Nie mieli prawa ani podstawy, aby
uważać Żydów za naród “przeklęty”, za naród winien śmierci Chrystusa. Taki zatem naród,
który “powinien” zostać odsunięty, odosobniony, wyłączony ze wspólnoty.
Jeśli się to jednak stało, to dlatego, że chrześcijanie byli za mało chrześcijanami… Nie mówi
się zatem: myśmy “musieli” się bronić, myśmy “nie mogli” ratować czy traktować Żydów jak
braci. Nie przypomina się nawet danych, które mogłyby stanowić okoliczność łagodzącą. A
trochę takich danych jest. Przecież Żydów (jako monoteistów) nie lubiła już starożytność. W
średniowieczu spoiwem Europy była jednolitość religijna… Kościół bywał też na ogół
łagodniejszy niż świeccy panujący. Ale to wszystko nie zmienia istoty rzeczy. Musi więc zostać
pominięte. Podkreśla się raczej, że kościelna praktyka podniecała niechęć do Żydów i
utrzymywała ich w poniżeniu i izolacji… Słowem, współczesne dokumenty nie zmierzają do
wybielenia przeszłości, nie targują się o okoliczności łagodzące. Mówią jasno o zaniedbaniu
obowiązków braterstwa i miłosierdzia. Resztę pozostawiają historykom. W tym jest właśnie
chrześcijańska wielkoduszność tych wypowiedzi.
Myślę, że w naszym stosunku do żydowsko-polskiej przeszłości winniśmy tę postawę
naśladować. Przestać się bronić, usprawiedliwiać, targować. Podkreślać, czego nie mogliśmy
zrobić, za okupacji czy dawniej. Zrzucać winę na uwarunkowanie polityczne, społeczne,
ekonomiczne. Powiedzieć najpierw: tak, jesteśmy winni. Przyjęliśmy Żydów do naszego
domu, ale kazaliśmy im mieszkać w piwnicy. Kiedy chcieli wejść na pokoje, obiecywaliśmy, że
wpuścimy, jeśli przestaną być Żydami, jeśli się “ucywilizują”, jak mawiano w XIX wieku, nie
tylko w Polsce, rzecz jasna. Tak myślały najświatlejsze umysły, Orzeszkowa, Prus… Znaleźli się
wśród Żydów tacy, co gotowi byli tej rady posłuchać. Ale wtedy zaczęliśmy mówić o
najeździe Żydów, o niebezpieczeństwie, które nam zagrozi, kiedy przenikną w polskie
społeczeństwo! Zaczęliśmy – jak to expressis verbis napisał Dmowski – stawiać warunki: jak
choćby ten, że tylko tych Żydów uznać można za Polaków, co będą współdziałać w
ograniczeniu żydowskich wpływów! Mówiąc zwyczajnie: tych, co zwrócą się przeciw bliskim,
przeciw rodzicom! Wreszcie straciliśmy dom i w tym domu okupant zaczął Żydów zabijać.
Czyśmy im solidarnie pomogli? Ilu z nas uznało, że to nie ich rzecz! Byli też tacy (pomijam zaś
zwykłych zbójów) co się po cichu cieszyli, że Hitler załatwił nam “problem” żydowski… Nie
umieliśmy nawet powitać i uszanować niedobitków, cóż z tego, że rozgoryczonych,
zbłąkanych, może i dokuczliwych. Słowem, miast się targować i usprawiedliwiać, winniśmy
najpierw pomyśleć o sobie, o własnym grzechu czy słabości. Taki właśnie moralny przewrót
jest w stosunku polsko-żydowskiej przeszłości konieczny. Tylko on może stopniowo oczyścić
skażoną ziemię.
Co w słowach łatwe, w praktyce jednak trudne. Zmienić się musi bowiem społeczna
świadomość problemu. Domagamy się nieraz od Żydów (albo od ich przyjaciół) ostrożnej,
sprawiedliwej oceny wspólnych dziejów. Powinniśmy jednak najpierw wyznać naszą winę i
prosić o przebaczenie. I w gruncie rzeczy oni tego tylko czekają – jeżeli czekają. Przypominam
sobie wzruszające przemówienie. Mówca zaczął od stwierdzenia, że stosunek wielu Żydów
do Polski przypomina zawiedzioną miłość. Mimo cierpień i trudności – ciągnął – społeczność
żydowska była istotnie przywiązana do Polski. Znalazła tam bowiem dom i schronienie,
możliwość “bycia u siebie”. Świadomie czy podświadomie oczekiwali, że jej los będzie się
polepszać. Że zmniejszy się ciężar poniżenia, przyszłość stanie się jaśniejsza. Stało się inaczej.
Nic się już – kończył – nie zmieni. Żydzi nie mają i nie mogą mieć żadnej w Polsce przyszłości.
Powiedzcie więc tylko – wołał – że w tym co się stało nie było naszej winy. Niczego innego nie
chcemy. Ale z takiego przyznania nie możemy zrezygnować.
Oznacza to – po polskiej stronie – przyjęcie winy. Ale tu zjawia się po raz ostatni strażnik-kret i
pyta: pełnej winy? Czy także współwiny za ludobójstwo? Słyszę już wołania: jak to? Przecież
myśmy, na Boga, nie brali w ludobójstwie udziału! Tak, to prawda, odpowiem. Nikt rozsądny
nie może powiedzieć, że Polacy – jako naród – brali w ludobójstwie udział. Co prawda,
odzywają się czasem takie głosy. I należy je spokojnie rozważyć, nie popadając w gniew –
znak paniki. Uważam je wszakże – razem ze znaczną większością – za niesłuszne. Więc
dlaczego mówić o ludobójstwie? O współ-winie? Odpowiem tak: współ-udział i współ-wina
to nie jest to samo. Można być współ-winnym, nie biorąc udziału w zbrodni. Najpierw przez
zaniechanie czy przeciwdziałanie niedostateczne. A kto może powiedzieć, że było ono w
Polsce dostateczne? Właśnie dlatego, że dostateczne nie było, składamy hołd i otaczamy
czcią tych wszystkich, którzy to heroiczne ryzyko podjęli… Chociaż dziwnie to zabrzmi, nie
wykluczone, że ta współwina przez zaniechanie jest mniej istotna dla naszego pytania.
Gdybyśmy bowiem – w przeszłości – postępowali mądrzej, szlachetniej, bardziej po
chrześcijańsku, ludobójstwo byłoby zapewne “mniej do pomyślenia”, byłoby
prawdopodobnie utrudnione a już niewątpliwie spotkałoby się ze znaczniejszym oporem.
Inaczej mówiąc, nie zaraziłoby obojętnością i zdziczeniem społeczeństwa (społeczeństw), w
przytomności których miało miejsce.
Powstaje zaraz pytanie, czy można to powiedzieć nie tylko o Polakach, także Francuzach,
Rosjanach, o całej Europie, o całym chrześcijaństwie? Owszem, zgoda. Ta współwina jest
rzeczywiście wspólna. Ale nie sposób zaprzeczyć, że właśnie w Polsce było Żydów najwięcej
(więcej niż dwie trzecie Żydów na świecie to Żydzi “polscy”, w tym znaczeniu, że ich
przodkowie mieszkali na ziemiach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej). Z konieczności
myśmy więc mieli wobec nich najwięcej moralnych zobowiązań (czy były one na nasze siły,
niech rozstrzyga Pan Bóg i rozważają historycy). Więc dla nas Żydzi byli najbardziej
problemem, można nawet powiedzieć, wyzwaniem czy zadaniem, które postawił los…
Aby na chwilę wrócić jeszcze do literatury: rozumiał to najlepiej nie kto inny jak Mickiewicz.
Myśl i marzenie największego z poetów były najbardziej dalekowzroczne. Inaczej nawet niż
większość ludzi Żydom życzliwych, Mickiewicz uważał, że Izrael “brat starszy”, winien cieszyć
się w Polsce tymi samymi przywilejami co wszyscy, zarazem jednak zachować prawo do swej
odrębności religijnej i obyczajowej. Podobna była postawa Norwida, nie inaczej, o ile można
wyrozumieć, myślał Słowacki… Przynajmniej więc najwięksi stali po stronie prawdy i
sprawiedliwości. Marzenie Mickiewicza było w istocie prorocze: dostrzegł on jakby, że tylko
taki społeczny wybór mógł uratować (przynajmniej częściowo) Żydów od zagłady, nas zaś od
moralnego upadku… Byłby to wybór zaiste niezwykły, we właściwym znaczeniu słowa
mesjański. Stało się jednak dokładnie inaczej, bo przecie przyznać trzeba, że właśnie w Polsce
antysemityzm stał się – zwłaszcza w XX wieku – szczególnie dokuczliwy i jadowity…
Czy doprowadził do wzięcia udziału w ludobójstwie? Nie. Kiedy czyta się to, co o Żydach
wypisywano przed wojną, kiedy się odkrywa, ile było w polskim społeczeństwie nienawiści –
można się nieraz dziwić, że za słowami nie poszły czyny. Ale nie poszły (albo szły rzadko). Bóg
tę rękę zatrzymał. Tak, Bóg, bo jeśli nie wzięliśmy udziału w tej zbrodni, to dlatego, że
byliśmy jeszcze trochę chrześcijanami, że w ostatniej chwili pojęliśmy, jak szatańskie to było
przedsięwzięcie… Ale od współwiny wcale nas to nie uwalnia. Skażenie, zbezczeszczenie
polskiej ziemi miało miejsce i dalej ciąży na nas obowiązek oczyszczenia. Chociaż – na tym
cmentarzu – sprowadza się już tylko do jednego: do obowiązku zobaczenia naszej przeszłości
w prawdzie.

4 Responses to Biedni Polacy patrzą na getto

Trackbacks/Pingbacks

  1. Tajemnica Witolda Pileckiego (pełna wersja) - Gazeta Warszawska - 20/05/2013

    […] intelektualista krakowski wystąpił wtedy, jako taki sam kloako-miot, jak obecnie Romanowski http://gazetawarszawska.com/2013/05/18/biedni-polacy-patrza-na-getto/  . Błoński napisał ten paszkwil o czasach okupacji w Polsce, próbując narzucić Polakom […]

  2. Waldemar Glodek: Trwa rozpoznanie bojem odporności Polaków - 21/05/2013

    […] pierwszy, ani jedyny w najnowszej historii Polski, jest on bardzo podobny do świństwa  pt.  „Biedni Polacy patrzą na getto” – Jana Błońskiego opublikowanego w 1987 roku. Dodajmy, że artykuł Błońskiego przytoczony przez KC opublikowany […]

  3. Tajemnica Witolda Pileckiego (pełna wersja) r.2. « Wirtualna Polonia - 21/05/2013

    […] intelektualista krakowski wystąpił wtedy, jako taki sam kloako-miot, jak obecnie Romanowski http://gazetawarszawska.com/2013/05/18/biedni-polacy-patrza-na-getto/  . Błoński napisał ten paszkwil o czasach okupacji w Polsce, próbując narzucić Polakom […]

Leave a Reply

Intronizacja
Optimization WordPress Plugins & Solutions by W3 EDGE