Converts Who Changed the Church

Converts Who Changed the Church

Jewish-Born Clerics Helped Push Vatican II Reforms

50 Years Ago: Vatican II changed the Vatican’s positions on key issues including the church’s teachings on Jews. Many of the intellectual forces behind the reforms were converts from Judaism.

By John Connelly

Fifty years ago this fall, Catholic bishops gathered in Rome for a council that would bring the church “up to date” by making it speak more directly to the modern world. After three years of deliberation, the bishops voted on and accepted statements that permitted the faithful to attend mass in their own languages, encouraged lay reading of scripture and entreated Catholics to think of other religions as sources of truth and grace. The council referred to the church as “people of God” and suggested a more democratic ordering of relations between bishops and the pope. It also passed a statement on non-Christian religions, known by its Latin title, Nostra Aetate (“In our times”). Part four of this declaration, a statement on the Jews, proved most controversial, several times almost failing because of the opposition of conservative bishops.

Nostra Aetate confirmed that Christ, his mother and the apostles were Jews, and that the church had its origin in the Old Testament. It denied that the Jews may be held collectively responsible for Jesus Christ’s death, and decried all forms of hatred, including anti-Semitism. Citing the Letter of St. Paul to the Romans, Nostra Aetate called the Jews “most beloved” by God. These words seem commonsensical today, but they staged a revolution in Catholic teaching.

Despite opposition from within their ranks, the bishops knew that they could not be silent on the Jews. When the document stalled in May 1965, one of them explained why they must push on: “The historical context: 6 million Jewish dead. If the council, taking place 20 years after these facts, remains silent about them, then it would inevitably evoke the reaction expressed by Hochhuth in ‘The Deputy.’” This bishop was referring to German playwright Rolf Hochhuth’s depiction of a silent and uncaring Pius XII in the face of the Holocaust. That was no longer the church these bishops wished to live in.

The problem was, they had possessed no language of their own with which to break the silence. More than most academic disciplines, theology is a complex thicket with each branch guarded by a prickly coterie of experts. Those wanting to grasp the complexities of the church’s relations to Jews had to study eschatology, soteriology, patristics, Old and New Testament, and church history through all its periods. The bishops thus found themselves relying on tiny groups of experts who had cared enough to amass the unusual intellectual qualifications for this task.

As I discovered while researching my recently published book, “From Enemy to Brother: The Revolution in Catholic Teaching on the Jews, 1933–1965,” these experts did not begin their work in the 1960s. From outposts in Austria and Switzerland, several had tried to formulate Catholic arguments against anti-Semitism under the shadow of Nazism three decades earlier. They were as unrepresentative of Catholicism as one can imagine. Not only were they, Central Europeans, brave enough to stand up to Hitler when it counted, but they mostly had not been born Catholic. The Catholics who helped bring the church to recognition of the continuing sanctity of the Jewish people were converts, many of them from Jewish families.

Most important was Johannes Oesterreicher, born in 1904 into the home of the Jewish veterinarian Nathan and his wife, Ida, in Stadt-Liebau, a German-language community in northern Moravia. As a boy, he took part in Zionist scouting and acted as elected representative of the Jews in his high school, but then, for reasons that remain inexplicable (he later said he ”fell in love with Christ”), Oesterreicher took an interest in Christian writings (Cardinal Newman, Kierkegaard and the Gospels themselves), and under the influence of a priest later martyred by the Nazis (Max Josef Metzger) he became a Catholic and then a priest. In the early 1930s he took over the initiative of the Diocese of Vienna for converting Jews, hoping to bring family and friends into the church. In this his success was limited. Where he had an impact was in gathering other Catholic thinkers to oppose Nazi racism. To his shock, Oesterreicher found this racism entering the work of leading Catholic thinkers, who taught that Jews were racially damaged and therefore could not receive the grace of baptism. His friends in this endeavor included fellow converts like philosopher Dietrich von Hildebrand and the theologian Karl Thieme and political philosopher Waldemar Gurian. In 1937, Gurian, Oesterreicher and Thieme penned a Catholic statement on the Jews, arguing, against the racists, that Jews carried a special holiness. Though it constituted orthodox teaching, not a single bishop (let alone the Vatican) signed on.

Oesterreicher escaped Austria when the Nazis entered, in 1938, and continued work from Paris, broadcasting German-language sermons into the Reich, informing Catholics that Hitler was an “unclean spirit” and the “antipode in human form,” and describing Nazi crimes committed against Jews and Poles. In the spring of 1940 he barely eluded an advance team of Gestapo agents, and via Marseille and Lisbon he made his way to New York City and ultimately Seton Hall University, where he became the leading expert on relations with Jews in America’s Catholic Church.

Oesterreicher gradually abandoned his “missionary” approach to the Jews and increasingly called his work ecumenical. He and like-minded Christians tried to figure out how to ground their belief in continued vocation of Jewish people in Christian scripture. If the battle before the war was against the superficial assumptions of Nazi racism, after the war it took aim at the deeply rooted beliefs of Christian anti-Judaism. In the former period, the converts argued that, yes, Jews can be baptized. In the second period, even if they continued to believe that Jews must be baptized to escape the curse of rejecting Christ, these thinkers began pondering the nature of the supposed curse.

If history was a series of trials sent to punish the Jews for failing to accept Christ, then what meaning did Auschwitz have? Were the Nazis instruments of God’s will, meant to make the Jews finally turn to Christ? To answer yes to this question was obscene, but it was the only answer Catholic theology provided as of 1945. In the years that followed, the converts had to stage a revolution in a church that claimed to be unchanging. They did so by shifting church teaching to Paul’s letter to the Romans, chapters 9–11, where the Apostle, without speaking of baptism or conversion, proclaims that the Jews remain “beloved of God” and that “all Israel will be saved.”

Like Oesterreicher, the thinkers who did the intellectual work that prepared this revolution were overwhelmingly converts. Soon after the war, Thieme joined with concentration camp survivor Gertrud Luckner to publish the Freiburger Rundbrief in southwest Germany, where they made crucial theological breakthroughs on the path to conciliation with the Jews. In Paris, the Rev. Paul Démann, a converted Hungarian Jew, began publishing the review Cahiers Sioniens and, with the help of fellow converts Geza Vermes and Renée Bloch, refuted the anti-Judaism in Catholic school catechisms.

In 1961, Oesterreicher was summoned for work in the Vatican II committee tasked with the “Jewish question,” which became the most difficult issue to face the bishops. At one critical moment in October 1964, priests Gregory Baum and Bruno Hussar joined Oesterreicher in assembling what became the final text of the council’s decree on the Jews, voted on by the bishops a year later. Like Oesterreicher, Baum and Hussar were converts of Jewish background.

They were continuing a trend going back to the First Vatican Council in 1870, when the brothers Lémann — Jews who had become Catholics and priests — presented a draft declaration on relations between the church and Jews, stating that Jews “are always very dear to God” because of their fathers and because Christ has issued from them “according to the flesh.” Without converts to Catholicism, it seems, the Catholic Church would never have “thought its way” out of the challenges of racist anti-Judaism.

The high percentage of Jewish converts like Oesterreicher among Catholics who were opposed to anti-Semitism makes sense: In the 1930s they were targets of Nazi racism who could not avoid the racism that had entered the church. In their opposition, they were simply holding their church to its own universalism. But by turning to long-neglected passages in St. Paul’s letter to the Romans, they also opened the mind of the church to a new appreciation of the Jewish people.

What were the impulses behind their engagement after the war? In a generous review of my book in The New Republic, Peter Gordon suggests that the converts’ willingness to advocate for the other was driven by a concern for the self. They had retained a sense of themselves as Jews even in the Catholic Church. Gordon reminds us of Sigmund Freud’s skepticism about the possibility of love of other. True love, Freud believed, “was always entangled with narcissism: it is not the other whom I love but myself, or at least it is only that quality in the other which resembles me or resembles the person I once was.” Yet in Oesterreicher we see an enduring solidarity with the community that once was his, most immediately his family. In 1946 he pondered the fate of his father, who had died of pneumonia in Theresienstadt (his mother was later murdered at Auschwitz). Contrary to the ancient Christian idea that there is no salvation outside the church, Oesterreicher did not despair for his father. Nathan Oesterreicher had been a just man, to whom the “beatitude of the peacemakers applied.” If Oesterreicher, the son, had been a true narcissist, he might have rested content in the belief that he was saved through baptism. Yet intense love and longing for his Jewish father began opening Oesterreicher’s mind to the possibility that Jews could be saved as Jews.

The lasting gift of the converts who helped rewrite Catholic teaching on the Jews was to extend their familial sense of solidarity to us, to Jews and Christians. In 1964, Oesterreicher personally crafted that part of Nostra Aetate according to which the church no longer speaks of mission to the Jews, but looks forward to the day when all “peoples will address the Lord in a single voice and ‘serve him shoulder to shoulder.’” (The last phrase is taken from Zephaniah 3:9.) With this new teaching, the church gave up the attempt to turn the other into the self, and after this point Catholics involved in Christian-Jewish dialogue tend not to be converts. They live out of the new understanding that Jews and Christians are brothers. The converts crossed a border to the other while in some deep sense remaining themselves, but by recognizing the legitimacy, indeed the blessing, of our differences, they helped bring down a wall separating Jews and Christians.

John Connelly is professor of history at the University of California, Berkeley, and the author of “From Enemy to Brother: the Revolution in Catholic Teaching on the Jews, 1933-1965,” (Harvard University Press,2012).


Converts who changed the church


Konwertyci którzy zmienili kościół

John Connelly – 30.07.2012              tłumaczenie Ola Gordon


Żydowscy duchowni pomogli przepchnąć reformy II Soboru

Jesienią tego roku będzie 50 rocznica zgromadzenia się wszystkich katolickich biskupów w Rzymie na soborze, który “zaktualizował” kościół, by mógł bardziej bezpośrednio porozumiewać się z nowoczesnym światem. Po 3 latach obrad, biskupi zagłosowali i przyjęli postanowienia, które pozwoliły wiernym na uczestnictwo we mszy w ich własnych językach, zachęciły do czytania pisma przez osoby świeckie, i wezwały katolików do myślenia o innych religiach jako źródłach prawdy i łaski. Sobór wyrażał się o kościele jako “ludzie bożym” i zaproponował bardziej demokratyczne relacje między biskupami i papieżem. Uchwalił również dokument znany pod łacińskim tytułem Nostra Aetate (W naszych czasach). Część czwarta tej deklaracji, oświadczenie na temat żydów, okazała się najbardziej kontrowersyjna, prawie nie przeszła kilka razy z powodu sprzeciwu konserwatywnych biskupów.

Nostra Aetate potwierdził, że Chrystus, jego matka i apostołowie byli żydami, i że kościół miał swoje początki w Starym Testamencie. Odrzucił tezę, że żydzi zbiorowo odpowiadali za śmierć Jezusa Chrystusa, i potępił wszystkie formy nienawiści, łącznie z antysemityzmem. Cytując List św. Pawła do Rzymian, Nostra Aetate nazwał żydów “najbardziej umiłowanymi” przez Boga. Te słowa wydają się teraz być zdroworozsądkowe, ale przedstawiały rewolucję w katolickim nauczaniu.

Pomimo sprzeciwu we własnych szeregach, biskupi wiedzieli, że nie mogli milczeć na temat żydów. Kiedy dokument ten zablokowano w maju 1965 roku, jeden z nich wyjaśnił dlaczego muszą go przegłosować: “Kontekst historyczny: zginęło 6 milionów żydów. Jeśli sobór, odbywający się 20 lat po tych faktach, będzie nadal o nich milczał, to nieuchronnie przywoła reakcję wyrażoną przez Hochhuth w “The Deputy'” [Namiestnik]. Biskup odnosił sie do przedstawiania milczącego i nieczułego wobec holokaustu Piusa XII przez niemieckiego dramaturga Rolfa Hochhutha. Nie był to już kościół do którego ci biskupi chcieli należeć.

Chodziło o to, że nie mieli żadnego własnego języka, w którym mogliby przerwac to milczenie. Bardziej niż większość dyscyplin naukowych, teologia jest złożonym gąszczem, w którym każda gałąź strzeżona jest przez kolczastą koterię ekspertów. Ci którzy chcieli pojąć kompleksowość relacji kościoła z żydami musieli studiowac eschatologię, soteriologię, patrystykę, Stary i Nowy Testament, i historię kościoła na przestrzeni wszystkich jego okresów. Dlatego biskupi musieli zdać się na małe grupy ekspertów, którzy zadbali o to by zgromadzić niezwykłe kwalifikacje do wykonania tego zadania.

Jak odkryłem pracując nad swoją ostatnio opublikowaną książką  “From Enemy to Brother: The Revolution in Catholic Teaching on the Jews, 1933–1965” [Od wroga do brata: rewolucja w naukach katolickich o żydach, 1963-1965], ci eksperci nie rozpoczęli pracy w latach 1960. W placówkach w Austrii i Szwajcarii, kilku próbowało sformułować katolickie argumenty przeciwko antysemityzmowi w cieniu nazizmu 30 lat wcześniej. Oni byli tak niereprezentatywni dla katolicyzmu jak można sobie wyobrazić. Nie tylko byli z Europy środkowej, odważni na tyle by sprzeciwiać się Hitlerowi kiedy było trzeba, ale w większości nie urodzili się katolikami. Katolicy którzy pomogli im doprowadzić do tego, by kościół uznał ciągłą świętość żydowskiego narodu, byli konwertytami, wielu z nich pochodziło z żydowskich rodzin.

Najważniejszym z nich był Johannes Oesterreicher, urodzony w 1904 roku w rodzinie żydowskiego weterynarza Nathana i jego żony Idy, w Stadt-Liebau, w posługującej się językiem niemieckim wspólnocie na północnych Morawach. Jako chłopiec był żydowskim skautem i był wybranym przedstawicielem żydów w szkole średniej, a później, z nadal niewyjaśnionych powodów (później powiedział, że “zakochałem się w Chrystusie”), zainteresował się chrześcijańskimi pracami (kard. Newman, Kierkegaard i same Ewangelie), i pod wpływem później zamordowanego przez nazistów księdza (Max Joseph Metzger) został katolikiem, a następnie księdzem. Na początku lat 1930 podjął się konwertowania żydów w diecezji wiedeńskiej, mając nadzieję na przyprowadzenie rodziny i przyjaciół do kościoła. W tym nie odniósł całkowitego sukcesu. Ale udało mu się zebrać innych katolickich myślicieli do sprzeciwu dla nazistowskiego rasizmu. Ku jego przerażeniu, odkrył że ten rasizm był w pracach wiodących katolickich myślicieli, którzy nauczali, że żydzi byli uszkodzeni pod względem rasowym, i dlatego nie mogli otrzymac łaski chrztu. Jego przyjaciółmi w tym przedsięwzięciu byli konwertyci tacy jak filozof Dietrich von Hildebrand i teolog Karl Thieme, oraz filozof polityczny Waldemar Gurian. W 1937 roku Gurian, Oesterreicher i Thieme napisali katolickie oświadczenie o żydach, twierdząc, przeciwko rasistom, że żydzi nosili w sobie szczególną świętość. Chociaż to stanowiło ortodoksyjną naukę, nie podpisał go żaden biskup (a tym bardziej Watykan).

Kiedy w roku 1938 naziści weszli do Austrii, Oesterreicher uciekł i kontynuował pracę z Paryża, wygłaszał radiowe kazania po niemiecku do Rzeszy, informując katolików, że Hitler był “duchem nieczystym” i “antypodą w ludzkiej postaci”, opisywał zbrodnie nazistowskie dokonywane na żydach i Polakach. Wiosną 1940 roku ledwo udało mu sie uniknąć wkraczającej grupy agentów Gestapo, i przez Marsylię i Lizbonę udał się do Nowego Jorku i w końcu na uniwersytet Seton Hall, gdzie został głównym ekspertem w kwestii relacji z żydami w amerykańskim kościele katolickim.

Oesterreicher stopniowo porzucał swoje “misyjne” podejście do żydów i coraz częściej swoją pracę nazywał ekumeniczną. Wraz z podobnie myślącymi chrześcijanami zastanawiał się na czym oprzeć ich wiarę w nadal trwającym powołaniu ludu żydowskiego w chrześcijańskim piśmie. Jeśli walka przed wojna była ze sztucznymi założeniami nazistowskiego rasizmu, to po wojnie za cel obrała sobie głęboko zakorzenione wierzenia chrześcijańskiego anty-judaizmu. We wcześniejszym okresie konwertyci twierdzili, że tak, żydzi mogą być chrzczeni. W drugim okresie, nawet jeśli nadal uważali, że żydzi muszą zostać ochrzczeni by uciec przed klątwą odrzucenia Chrystusa, ci myśliciele zaczęli zastanawiać się nad charakterem tej rzekomej klątwy.

Jeśli historia była serią prób zesłanych w celu ukarania żydów za to że nie akceptowali Chrystusa, to jakie znaczenie miał Auschwitz? Czy naziści byli narzędziami Boga by w końcu przyciągnąć żydów do Chrystusa? Odpowiedź potwierdzająca na to pytanie była nieprzyzwoita, ale jedyna jaką dawała katolicka teologia w roku 1945. W kolejnych latach konwertyci musieli zainscenizować rewolucję w kościele, który twierdził, że jest niezmienny. Zrobili to poprzez przeniesienie nauki kościoła na list św. Pawła do Rzymian 9-11, w których apostoł, nie mówiąc o chrzcie czy konwersji, ogłasza, że żydzi pozostaja “umiłowanymi przez Boga”, oraz że “zostanie uratowany cały Izrael”.

Tak jak Oesterreicher, myśliciele którzy zrobili całą intelektualną pracę jako przygotowanie do tej rewolucji, byli w większości konwertytami. Thieme dołączył do ocalonego z obozu koncentracyjnego Gertruda Lucknera by publikować Freiburger Rundbrief w południowo-zachodnich Niemczech, gdzie dokonali istotnego przełomu teologicznego na drodze do pogodzenia się z żydami. W Paryżu Paul Démann, węgierski żyd i konwertyta, rozpoczął publikację przeglądu Cahiers Sioniens, i przy pomocy kolegów konwertytów Gezy Vermesa and Renée Blocha, obalili anty-judaizm w katechizmach katolickiej szkoły.

W 1961 roku Oesterreicher został wezwany do pracy w komitecie II soboru, jego zadaniem była “kwestia żydowska”, która stała się najtrudniejszą sprawą stojącą przed biskupami. W pewnym krytycznym momencie w październiku 1964 roku, Gregory Baum i Bruno Hussar dołączyli do Oesterreichera by opracowac ostateczny tekst dekretu soboru o żydach, przegłosowanym przez biskupów rok później. Tak jak Oesterreicher, Baum i Hussar byli konwertytami żydowskiego pochodzenia.

Kontynuowali trend powrotu do I Soboru Watykańskiego z roku 1870, kiedy bracia Lémann – żydzi, którzy przeszli na katolicyzm i zostali księżmi – przedstawili szkic deklaracji o relacjach między kościołem i żydami, twierdzącej, że żydzi “są zawsze bardzo drodzy Bogu” z powodu ich ojców, i ponieważ Chrystus pochodził od nich “według ciała”. Bez konwertytów na katolicyzm, wydaje się, że kościół katolicki nigdy nie “myślałby w ten sposób”  ze względu na wyzwania rasistowskiego anty-judaizmu.

Wysoki procentowo udział żydowskich konwertytów wśród katolików takich jak Oesterreicher, którzy sprzeciwiali się antysemityzmowi, robi sens: w latach 1930 to oni byli celem nazistowskiego rasizmu, i nie mogli uniknąć rasizmu, który przedostał się do kościoła. Swoim sprzeciwem, oni tylko podtrzymywali kościół w jego uniwersalizmie. Ale zwracając się do od dawna zaniedbywanych fragmentów listu św. Pawła do Rzymian, tylko otworzyli umysł kościoła na nowy pogląd na naród żydowski.

Jakie były przyczyny ich zaangażowania po wojnie? W obszernej recenzji mojej książki w The New Republic, Peter Gordon sugeruje, że chęć konwertytów do opowiadania się za innymi był spowodowany troską o siebie. Oni zachowali postrzeganie siebie jako żydzi, nawet w kościele katolickim. Gordon przypomina mi sceptycyzm Zygmunta Freuda o możliwości miłowania kogoś innego. Prawdziwa miłość, uważał Freud, “zawsze przeplatała się z narcyzmem: to nie kogoś innego kocham a sam siebie, czy przynajmniej są to cechy w innych przypominające mnie, lub człowieka którym kiedyś byłem”. Ale w Oesterreicherze widzimy poczucie solidarności ze wspólnotą, która kiedyś była jego, najbliższą z nich jest rodzina. W 1946 roku rozpamiętywał los swojego ojca, który zmarł na gruźlicę w Theresienstadt (matke później zamordowano w Auschwitz). W przeciwieństwie do starożytnej idei chrześcijańskiej, że nie ma zbawienia poza kościołem, Oesterreicher nie rozpaczał za ojcem. Nathan Oesterreicher był sprawiedliwym człowiekiem, do którego “odnosiło się błogosławieństwo dla zaprowadzających pokój”. Gdyby Oesterreicher – syn był prawdziwym narcyzem, mógłby spocząć zadowolony, że uratował się przez chrzest. Al jego żarliwa miłość i tęsknota za żydowskim ojcem rozpoczęła otwarcie się jego umysłu na możliwość, że zydzi mogą się uratowac jako żydzi.

Trwałym darem konwertytów, którzy pomogli ponownie napisać nauki katolickie o żydach, było poszerzenie ich rodzinnego poczucia solidarności na nas, na żydów i chrześcijan. W 1964 roku Oesterreicher osobiście napisał tę część Nostra Aetate, zgodnie z którą kościół już nie mówi o misji wobec żydów, ale patrzy w przyszłość do dnia kiedy wszystkie “narody zwrócą się do Pana jednym głosem i ‘będą mu służyć ramię przy ramieniu'” (ostatnie wyrażenie pochodzi od Sofoniasza 3:9). Poprzez to nowe nauczanie, kościół zrezygnował z wysiłków przerobienia innego na siebie, i od tego czasu katolicy zaangażowani w dialog chrześcijańsko-żydowski najczęściej nie są konwertytami. Oni działają zgodnie z nowym porozumieniem, że żydzi i chrześcijanie są braćmi. Konwertyci przekroczyli granicę z tymi innymi, pozostając w głębokim sensie sobą, ale uznając słuszność, faktycznie błogosławieństwo, pomogli zburzyć mur oddzielający żydów od chrześcijan.

John Connelly – profesor histoii na University of California, Berkeley, autor of “From Enemy to Brother: the Revolution in Catholic Teaching on the Jews, 1933-1965,” (Harvard University Press, 2012).


, ,

No comments yet.

Leave a Reply

Optimization WordPress Plugins & Solutions by W3 EDGE